MUDÂREBE (Emek-Sermaye İş Ortaklığı)

MUDÂREBE (Emek-Sermaye İş Ortaklığı)

İslâm Hukukunda ve İslâm coğrafyasındaki iktisat, kredi ve finans uygulamalarında “Emek-Sermaye ortaklık şirketi” anlamında kullanılan terim olup, bir şirket ortaklık akdi türüdür. Mudarebe anlamında “mukaraza” veya “kıraz” da kullanılır.

MUDAREBE AKDİ (TÜRLERİ-ŞARTLARI-HÜKMÜ)

Mudârebe’nin Anlamı

MECELLE’deki tarife göre Mudârebe; bir tarafı sermaye koyan diğer tarafı emeği ile çalışan olmak üzere bir tür şirket ortaklığıdır. Sermaye koyana “rabb-ül-mal”, emeğini koyana ise “mudârib” denir.

“Mudârebe, bir taraftan sermaye ve diğer tarafdan saʾy ve amel olmak üzere bir nevi şirketdir. Sermaye sahibine rabbü’l-mal ve âmile mudârib denilir”[1] MECELLE; madde 1404.

 

Mudârebe (Şirketi) Akdinin Kurulması

Mudarebe şirketi akdinin kurulması icab ve kabul ile olur. Bu icab ve kabulün konusu sermayenin miktarı ile kârın sermayeyi koyan taraf(rabb-ül-mal) ile emeğini koyan taraf (mudârib) arasında bölüşülmesi konusunda olmalıdır. Taraflar arasında sermaye miktarı ve kârın bölüşümünde anlaşılmış ise mudarebe akdi kurulmuş olur.

Mecelle, mudârebe akdinde sermayenin belirlenmesi ve kârın taraflar arasında bölüşümümün icab ve kabulü konusunu şöyle örneklendirmektedir;

Mesela sermayeyi koyan (rabb-ül-mal), emeğini koyana (mudaribe) şu sermayeyi al, kârı (ribihi) aramızda yarı yarıya veya 2/3 ve 1/3 taksim olunmak üzere mudarebe olarak emeğin ile çalış derse mudarebe akdedilmiş olur. Veya sermaye koyan, şu oran üzere ortak olalım gibi mudarebe anlamında bir söz söylese ve emeğini koyan (mudarib) kabul etse mudarebe anlaşması akdedilmiş olur.

“Mudâberebenin rüknü icab ve kabuldür. Mesalâ rabb-ül-mal mudâribe şu sermayeyi al ribihi beynimizde yarı yarıya yahut ikili birli taksim olunmak üzere mudârebeten sa’y ve amel et dese yahut şu nisbet üzere müşterek olsun demek gibi mudârebe maʿnasını ifade eder bir söz söylese ve mudârib dahi kabul eylese mudârebe mün’akid olur.”[2]

 

Mudarebe (Şirket) Akdi Türleri

Mudarebe akdinde taraflar arasında kâr bölüşümü dışında kayıt-şartlar da konulmuş olabilir. Bu açıdan mudarebe akdi iki türlüdür.

Mecelle, mudarebe akdinin iki türü olduğunu belirtir ve bunları misal vererek açıklar. Buna göre, mudarebe akdinde taraflar arasında kâr bölüşümü dışında kayıt-şart yok ise buna “mudarebe-i mutlaka” denir. Ancak mudarebe akdinde, kâr bölüşümü dışında ayrıca zaman ve mekan, ticarete konu eşya türü, kimden alınıp (bayi), kime satılacağı (müşteri) gibi kayıtlar da varsa bu tür mudârebe akdine “mudârebe-i mukayyede” denir.

Meselâ, akdin geçerli olduğu zaman dilimi ve yer, akde konu ticareti yapılacak emtia türü veya ticaretin kimlerle, hangi belde ahalisiyle yapılacağı taraflar arasında söylenmiş ve kabul edilmiş ise bu mudârebe akdine “mudarebe-i mukayyede” denir. Bu tür şartlar yok ise bu mudarebe akdine “mudarebe-i mutlaka” denir.

“Mudarebe iki kısımdır: Biri mudâbebe-i mutlaka, ve diğeri mudârebe-i mukayyeddir. Mudârebe-i mutlaka zaman ve mekân ve bir nev-i ticâret ile ve bâyiʿ ve müşteriyi ta’yinle mukayyed olmayan mudârebedir. Ve bunlardan biriyle takyid olunsa mudârebe-i mukayyede olur. Mesalâ, filân vakit ya filân yerde yahut filân cins mal al, sat veyahut filan kimselerle ya filan belde ahalisiyle alış veriş et dese mudârebe-i mukayyede olur”[3]

 

Mudârebe (Şirket) Akdinin Şartları

  1. Sermayeyi koyan sermayedar (Rabb-ül-mal) vekil etme ehliyetine, emeğini koyan (mudârib) ise vekil olma ehliyetine sahip olmalıdır. Yani taraflar tam eda ehliyetine sahip olmalıdırlar.

Mecellenin ilgili maddesi şöyledir;

“Rabb-ül-malın tevkile ve mudârıbin vekâlete ehliyetleri şartdır”[4].

Yine Mecellede “vekâlet şartları” başlığı altında müvekkilin vekil olduğu işi yapmaya muktedir olması şartı vardır[5]. Bu maddeyi takip eden müteakip maddede ise vekilin aklı başında ve mümeyyiz olması şartı vardır[6].

  1. Sermayenin (Reisü’l-mal), şirket sermayesi gibi nakit olması[7] şarttır. Mal (urûz), gelir (akar) ve alacak mudarebede sermaye olamaz. Ancak bunlar nakde çevrildiğinde bu nakit, mudarebe sermayesi olur ve mudarebe akdi geçerli olur. Mesela, sermaye koyan (rabb-ül-mal) emeğini koyana (mudaribe) mal (urûz) verip de; “bunu sat ve bedeli ile mudârebe et” dese ve mudârib de kabul edip malı alıp satıp bedeli olan nakit parayı sermaye etse, mudârebe akdi geçerli olur.   Yine sermaye koyan sermayedar “filanın zimmetinde alacağım olan şu kadar parayı tahsil et ve mudârebe et” dese ve mudarib kabul etse, akit geçerli olur.

“Re’isü’l-malın sermaye-i şirket olabilecek mal olması şartdır. Binâen-alâzâlik urûz ve akar ile zimem-i nâsda olan alacak mudârebede re’sü’l-mal olamaz. Fakat rabb-ül-mal eğer urûzdan bir şey verip de bunu sat ve semeni ile mudârebeten amel et dese ve mudârib kabul ve kabz ederek ol malı satıp ve bedeli olan nukûdu sermaye edip de alış veriş eylese mudârebe sahih olur. Kezâlik filanın zimmetinde alacağım olan şu kadar kuruşu kabz et de mudârebe yolunda kullan dese ve ol dahi kabul etse sahih olur”[8]

  1. Sermayenin emeğini koyana (mudâribe) teslim edilmesi şarttır.

“Sermayenin mudâribe teslim olunması şartdır”[9]

  1. Ortakların sermaye koyarak kurdukları “Akd şirketi” gibi mudârebede de konulan sermayenin (re’sü’l-malın) bilinmesi gerekir. Ve kâr bölüşümünün örneğin kârın yarısı, üçte biri gibi belirlenip tarafların sahip olduğu pay oranının da açıkça belirlenmiş olması şarttır. Fakat adi ortaklıkta (şirkette) mesela kâr aramızda bölünsün denilse bundan kârın taraflar arasında eşit bölünmesi anlaşılır. Bu mudarebe akdinde de böyle anlaşılır ve sermaye koyan ile mudârib arasında kâr eşit olarak bölünür.

“Şirket-i akd gibi mudâbebede dahi re’sülmalın malum olması ve âkideynin ribihden hisseleri nısıf ve sülüs gibi bir cüzʿi şâyiʿ olarak taʿyin edilmesi şartdır. Fakat ale’l-ıtlak şirket taʿbir olunsa, meselâ ribhi beynimizde müşterek olsun denilse müsâvâta masruf olur. Ve rabb-ül-mal ile mudârib beyninde ribih yarı yarıya taksim olunur”[10].

5.Yukarıdaki şartlardan biri olmasa, yahut, anlaşmada kâr hissesi taraflar arasında açıkça paylara bölünmemiş olsa veya taraflardan birine kârdan belirli miktar para verilmek üzere anlaşma yapılmış olsa, mudarebe geçersiz (fâsid) olur.

“Bâlâda mezkûr olan şartlardan biri bulunmasa, meselâ âkıdeynin hisseleri cüz-i şâyiʻ olarak muayyen olmayıp da birine ribihten şu kadar kuruş verilmek üzere katʻ ve ta’yin olunsa mudârebe fâsid olur”[11].

Mudârebe Akdinden Doğan Haklar: Mudârebenin Ahkâmı

1.Sermaye teslim edilen mudârib emin kabul edilir. Bu nedenle teslim aldığı sermaye emânete verilen mal gibi “vedia” hükmündedir. Mudârib aynı zamanda sermayeyi tasarruf etmesi nedeniyle Sermaye koyan sermayedarın (rabb-ül-mal) vekili kabul edilir. Mudârib bu sermaye ile yaptığı işten kâr ederse, kâra ortak (şerik) olmuş olur.

“Mudârib emindir. Ânın yedinde sermaye vedia hükmündedir. Ve sermayede tasarruf etmesi cihetiyle rabb-ül-malın vekilidir. Ve kâr ederse anda şerik olur'”[12].

Buna göre kâr olmadığı takdirde mudârib ortak (şerik) kabul edilmediği için emanetinde olan sermayeden ayrıca bir pay-gelir elde edemez. Veya zarar ettiği takdirde, kâr olmadığı için mudârib ortak(şerik) kabul edilmediğinden, zarara da ortak olmaz. Bu nedenler zarar, sermaye koyan sermayedara (rabb-ül-mal) aittir.

2.Kâr bölüşümü dışında şartın olmadığı “mudarebe-i mutlaka” türünde yapılan mudarebe akdinde mudârib, bu akdin yürütülmesi için gerekli olan ve teferruatına dahil olan işleri yapmaya yetkili olur. Mudâribin yapabileceği bu işler şunlardır:

“Mudârebe-i mutlakada mudârib mücerred akd-i mudârebe ile mudârebenin levâzım ve teferruatından olan işleri yapmağa me’zun olur. Şöyleki:” [13].

İlk Olarak: Kâr elde etmek için mal satın alabilir. Fakat “gabn-i fâhiş” denilen, piyasa fiyatının üstünde yüksek fiyattan mal satın alması halinde, bu malı kendisi için almış olur. Bu alışveriş mudârebe hasabına dahil olmaz.

“Evvelâ; Satıp kâr etmek için mal iştirâ edebilir. Fakat gabn-i fâhiş ile mal iştirâ ederse kendisi için almış olur. Mudârebe hesabına dâhil olmaz”

İkinci Olarak: Gerek peşin para ile ve gerekse vadeli (veresiye) olarak düşük veya yüksek fiyatlı mallar satın alabilir. Piyasada (tüccarlar arasında), uygulandığı (örf-adet olduğu) ölçüde müddet verilebilir. Aksi takdirde piyasada (tücarlar arasında) bilinmeyen-uygulanmayan (örf-adet olmayan) uzun vade ile mal alıp-satamaz.

“Sâniyen; Gerek peşin para ile ve gerek veresiye olarak vaz ve çok baha ile mal satabilir. Fakat beyn-et-tüccar örf ve âdet olduğu mertebe mühlet verebilir, yoksa beyn-et-tüccar maʿruf olmayan uzun müddet ile mal satamaz”

Üçüncü Olarak: Sattığı malın bedelini (semenini) havale edilerek ödenmesini kabul edebilir.

“Sâlisen; Sattığı malın semenini havâleten kabul edebilir”

Döndüncü Olarak: Üçüncü kişilere (ahar kimseye) alım-satım için vekalet verebilir.

“Râbiʿan; Âhar kimesneyi beʿ ve şirâya tevkil edebilir”

Beşinçi Olarak: Sermayeyi emanet alabilir, kârın tamamı kendine (mudâribe) ait olmak üzere üçüncü kişiye taşeron olarak (İbdâʿ) işletmeye verebilir (îdaʿ ve ibdâʿ). Rehn edebilir, rehn alabilir (rehn ve irtihan). Kiralayabilir, kiraya verilebilir (icar ve isticar).

“Hâmisen; Mal-ı mudâbereyi idaʿ ve ve ibdâʿ ve rehin ve irtihan ve îcar ve istîcar edebilir”

Altıncı Olarak: Alış veriş etmek üzere başka bir beldeye gidebilir.

“Sâdisen; Alış veriş etmek üzere âhar beldeye gidebilir”

 

Dipnotlar
[1] MECELLE; madde 1404.
[2] MECELLE; madde 1405.
[3] MECELLE; maddeler: 1406, 1407.
[4] MECELLE, Madde 1408.
[5] MECELLE, “Madde 1457: Müvekkilin müvekkel-ün-bih olan işi yapmaya muktedir olması şatdır. Binaenaleyh sabî-i gayri mümeyyiz ile mecnunun tevkili sahih olmaz”.
[6] MECELLE, “Madde 1458: Vekilin âkil ve mümeyyiz olması şatdır. Bâliğ olması şart değildir. Binâen-aleyh sabî-i mümeyyiz mezun olmasa bile vekil olabilir. Fakat hukuk-u akd ana âid olmayıp müvekkiline âid olur”.
[7] MECELLE, “Fasl-ı Sâlis. Şirket-i emvâlin şerâit-i mahsûsası beyanındadır; Madde 1338: Sermayenin nukud kabilinden olması şatdır”
[8] MECELLE, Madde 1409.
[9] MECELLE, Madde 1410.
[10] MECELLE, Madda 1411.
[11] MECELLE, Madde 1412.
[12] MECELLE, Madde 1413.
[13] MECELLE, Madde 1414.

Posts Carousel

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked with *

Cancel reply

Latest Posts

Top Authors

Most Commented

Featured Videos